Pięknie pisał o miłości

mar 07 2007

Opublikowany przez dm o godz. 10:31 w kategorii Literatura

Erich Maria Remarque – pacyfista i romantyk

Cztery namiętności wypełniały życie Ericha Marii Remarque’a: literatura, kobiety, dzieła sztuki i szybkie samochody. Dla kilku pokoleń Remarque był pisarzem kultowym. Dziś czytają go przede wszystkim starsi czytelnicy, choć przecież jego powieści mogłyby dostarczyć wielu emocji i wzruszeń również młodszym.

Opublikowany przez wydawnictwo Rebis zbiór trzydziestu dziewięciu opowiadań pt. „Hymn na cześć koktajlu” przypomina o niemieckim autorze, uznawanym za jednego z najwybitniejszych pisarzy XX wieku.

Nienawiść Goebbelsa

Urodził się w 1989 roku w Osnabrück jako Erich Paul Remark, ale w 1923 roku zmienił pisownię na Remarque – tak właśnie wcześniej nazywała się jego zniemczona alzacka rodzina, a imię Paul zastąpił Marią. Później, po dojściu hitlerowców do władzy, Goebbels twierdził, że Remarque jest Żydem, a jego prawdziwie nazwisko brzmi Kramer (czyli Remark czytany wspak). Główny propagandzista III Rzeszy nienawidził tego pisarza, uważając go za defetystę. Nienawiść Goebbelsa wzbudziła zwłaszcza antywojenna powieść „Na Zachodzie bez zmian” (wyd. 1929). Tę i inne książki Remarque’a hitlerowcy publicznie spalili, a autorowi odebrali w 1938 roku niemieckie obywatelstwo. Żądali też, by oddał samochód, którą wyjechał z Niemiec.Tyle że samemu pisarzowi bezpośrednio zaszkodzić już nie mogli. Powieść „Na Zachodzie bez zmian”, wyrosła z osobistych doświadczeń Remarque’a, który jako młody ochotnik walczył na froncie pierwszej wojny światowej, odniosła duży sukces, również za oceanem. Dokonana w Hollywood ekranizacja książki otrzymała Oscary za najlepszy film, reżyserię i zdjęcia, autorowi zaś przyniosła fortunę. Remarque, który wcześniej pracował jako bibliotekarz, nauczyciel i dziennikarz, mógł sobie pozwolić teraz na światowe życie. Kupił sobie kolekcję sztuki, nową lancię oraz willę w szwajcarskiej Asconie, gdzie się wyprowadził w 1933 roku. Tutaj powstały kolejne utwory nawiązujące do pierwszej wojny światowej, m.in. „Trzej towarzysze”.

Rozterki emigranta

Następną książką, o której było głośno i która pomnożyła majątek autora, był „Łuk Triumfalny”. Powieść, której głównym bohaterem był doktor Ravic, niemiecki emigrant pracujący nielegalnie w paryskiej klinice chirurgicznej, Remarque napisał już po przyjeździe do Stanów Zjednoczonych w 1939 roku. Tym samym zapoczątkował drugi, po pacyfistycznym, nurt w swej twórczości: stał się kronikarzem życia ludzi, którzy zmuszeni zostali do emigracji. Remarque być może leczył w ten sposób swoje poczucie winy. Sam także był uchodźcą z obywatelstwem amerykańskim, lecz przecież znajdował się w o wiele lepszej sytuacji niż tysiące innych wygnańców z Europy. Wiodło mu się znakomicie, żył w luksusie, kupował coraz to nowe obrazy do swojej kolekcji, spotykał się z pięknymi kobietami. Remarque związany był z takimi ówczesnymi gwiazdami kina, jak Marlena Dietrich (poznał ją w Wenecji, jeszcze przed wyjazdem do Stanów, a uwiecznił w postaci Joanny Madou z „Łuku Triumfalnego”), Ingrid Bergman, Gretą Garbo, Dolores del Rio, Maureen O`Sullivan (grała Jane w filmach o Tarzanie), Luise Rainer (dwukrotna laureatka Oscara) i Paulette Goddard (została jego żoną). To wszystko jednak boleśnie uwierało Remarque’a. Przeżył też osobistą tragedię. W Niemczech pozostała jego młodsza siostra Elfriede. Na mocy hitlerowskiego sądu została ścięta w Lipsku w 1943 roku.

Daleko od polityki

Jeśli nie liczyć „Czarnego obelisku”, powieści o początkach faszyzmu, w twórczości Remarque’a nie pojawiają się tematy polityczne. Środowisko niemieckiej emigracji artystycznej i naukowej było mocno zróżnicowane politycznie, od komunistów po antykomunistów, jednak pisarz nie opowiadał się po żadnej ze stron. W powieściach „Kochaj bliźniego”, „Noc w Lizbonie” czy „Cienie w raju” był kronikarzem, który koncentrował się na opisywaniu codziennego życia uchodźców – zwykłych ludzi, którzy wbrew swej woli znaleźli się poza swoją ojczyzną, zdani na łaskę, a częściej niełaskę innych. Mimo że operował zwięzłym, pozbawionym emocji stylem, uważany był za romantyka, który potrafi pięknie pisać o uczuciach, miłości bez happy endu. Za to kochały go też miliony czytelników. Dla samego Remarque’a prawdziwą ojczyzną okazał się język niemiecki; napisał w nim wszystkie swoje książki, choć świetnie posługiwał się również literackim angielskim.

Dwa lata po wojnie Erich Maria Remarque wrócił do Szwajcarii, do tej samej willi, w której mieszkał przed 1939 rokiem. Zmarł w 1970 roku w Locarno.
Grzegorz Kozera

Powieści Ericha Marii Remarque’a