Salon Kulturalny » Recenzje

Cormac McCarthy, „Krwawy południk”, recenzja

gk — Mon, 26 Jul 2010 06:04:11 +0000

Jeśli można przyrównywać prozę do poezji, to „Krwawy południk” Cormaca McCarthy’ego jest poematem. Pięknym, klarownym i przerażającym. Pierwsze polskie wydanie tej powieści, uważanej za jedną z najlepszych w amerykańskiej literaturze, ukazało się nakładem Wydawnictwa Literackiego, w znakomitym przekładzie Roberta Sudoła.

McCarthy zaliczany jest, obok Dona DeLillo, Philipa Rotha i Thomasa Pynchona, do najwybitniejszych żyjących pisarzy amerykańskich. Z Pynchonem łączy go również skrywanie przed światem swojej prywatności. Debiutował w 1965 r., ale pierwszego telewizyjnego wywiadu udzielił dopiero w 2007 r., gdy miał 74 lata. Wtedy to Oprah Winfrey opowiedziała o jego powieści „Droga”, a o McCarthym usłyszały miliony ludzi, co przełożyło się na sprzedaż jego książek. Pozycję pisarza wzmocniły także Nagroda Pulitzera (właśnie za „Drogę”) i oscarowa ekranizacja jego powieści „To nie jest kraj dla starych ludzi”. „Droga” również została niedawno przeniesiona na ekran. Inne książki McCarthy’ego znane polskim czytelnikom to „Dziecię boże”, „Przeprawa” i „Rącze konie”.

„Krwawy południk albo wieczorna łuna na zachodzie” ukazał się w Stanach w 1985 r., lecz do tej pory nie został sfilmowany. I pewnie nie zostanie. Dantejskich scen jest tu bowiem tak dużo, że westerny Peckinpaha i Eastwooda przy powieści McCarthy’ego są bajkami dla grzecznych dzieci. Przywołuję westerny, bo akcja „Krwawego południka” rozgrywa się na pograniczu amerykańsko-meksykańskim w połowie XIX wieku. W ujęciu McCarthy’ego mityczny Dziki Zachód jest piekłem, usłanym trupami ludzi i zwierząt, piekłem, gdzie niemal każdy zabija każdego, kogo spotka na swej drodze, a barbarzyństwo i bestialstwo są tak powszechne, że aż wydają się normalne.

Motyw wędrówki często przewija się w powieściach amerykańskiego pisarza, podobnie jest w „Krwawym południku”, gdzie kilkunastu Amerykanów przemierza Teksas i Meksyk, by zdobyć indiańskie skalpy. Skalpują jednak nie tylko Apaczów, również Meksykan, Białych, starców i dzieci. W bandzie, dowodzonej przez Glantona, są czternastoletni chłopak, nazywany dzieciakiem, oraz sędzia Holden, będący uosobieniem wszelkiego zła (jeśli esesmani mieli przodków na Dzikim Zachodzie, to był wśród nich wykształcony, cyniczny i bezwzględny Holden). Bandytów nie łączy żadne braterstwo ani przyjaźń, zabijanie nie wywołuje w nich żadnych emocji. Wobec śmierci pozostają obojętni.

Nagromadzenie obrazów przemocy, okrucieństwa i straszliwych rzezi dokonywanych przez Białych czy Indian może początkowo odstręczać, ale z czasem czytelnik… przyzwyczaja się do scen rodem z najgorszych koszmarów. Dzieje się tak z sprawą niezwykłego języka McCarthy’ego, nasyconego metaforami, pełnego biblijnych aluzji. To połączenie bestialstwa i piękna daje niesamowity efekt; jest zupełnie tak jakby Mozart napisał operę ilustrowaną obrazami Boscha. Zachwyt miesza się z przerażeniem.

Grzegorz Kozera

Warto przeczytać również:

Jurij Drużnikow, „Pierwszy dzień reszty życia”, recenzja

gk — Mon, 19 Jul 2010 06:07:46 +0000

W Polsce po roku 1990 r. ukazało się sześć książek rosyjskiego pisarza Jurija Drużnikowa, ale nadal pozostaje on pisarzem słabo znanym. Zresztą nie tylko u nas. Taki jest często los emigranta, który przez lata nie miał możliwości publikowania. Wydana przez W.A.B. powieść „Pierwszy dzień reszty życia” jest świadectwem, że Drużnikow to pisarz intrygujący i na pewno wart poznania.

„Pierwszy dzień reszty życia” ukazał się w oryginale w kwietniu 2008 r., miesiąc przed śmiercią autora. Jurij Drużnikow (ur. 1933) opuścił Związek Radziecki w 1987 jako pisarz zaliczony przez ówczesne władze do grona „wyrzutków”. Osiadł w Stanach Zjednoczonych, gdzie został wykładowcą najpierw na uniwersytecie w Austin, a potem w Davis w Kalifornii. W Davis pozostał już do końca życia.

Akcja ostatniej powieści Drużnikowa rozgrywa się w roku 1945 i 2005, w Związku Radzieckim i Rosji, Stanach Zjednoczonych, Kuwejcie i na Hawajach. Początkowo może się wydawać, że jest to sensacyjna historia o poszukiwaniu gwiazdy generalissimusa – unikalnego odznaczenia, które w czerwcu 1945 roku, wraz z tytułem generalissimusa, sam sobie przyznał Stalin – dla podkreślenia swoich zasług i znaczenia. Sześćdziesiąt lat po wojnie gwiazdą interesują się autor, który wstępuje w powieści we własnej osobie, ale też rosyjskie i amerykańskie służby wywiadowcze, były ochroniarz Stalina i tzw. nowi Ruscy. Postaci historycznych i fikcyjnych jest tu dużo więcej, na kartach powieści Drużnikow pojawiają się też Bóg i Szatan prowadzący dyskurs o bohaterach.

Najbardziej frapujące są jednak rozdziały z udziałem Stalina – nie dość, że poznajemy historię powstania gwiazdy, to jeszcze dostajemy opowieść o tym, jak Stalin spotka się w Moskwie z szejkiem z Kuwejtu, a ten ostatni w podzięce za otrzymaną gwiazdę generalissimusa przysyła Stalinowi jako prezent cztery piękne kobiety. Stalin nie chce być dłużny, bo liczy na kuwejcką ropę, więc rewanżuje się szejkowi podobnym, tylko że liczniejszym podarunkiem…

„Pierwszego dnia reszty życia” nie da się jednoznacznie zaklasyfikować, tak wiele gatunków tu występuje. Po części jest więc to powieść sensacyjna, historyczna, obyczajowa, polityczna, autobiograficzna i autotematyczna, a gdyby szukać paraleli z twórczością innych pisarzy, to należałoby wymienić Sołżenicyna i Bułhakowa, ale również ulubionych przez Drużnikowa francuskich realistów czy Johna Steinbecka. Powaga sąsiaduje z groteską i satyrą, dramatyczne sytuacje z komediowymi. Ten kalejdoskop stylów, inspiracji i wątków nie przekłada się jednak na wrażenie chaosu. Jurij Drużnikow stworzył dzieło oszałamiające bogactwem zdarzeń, ale też dające sporo do myślenia o wpływie historii na współczesność, nieprzewidywalnych kolejach ludzkiego losu, a także mentalności Rosjan i Amerykanów.

Grzegorz Kozera

Patronat nad polskim wydaniem „Pierwszego dnia reszty życia” objął SalonKulturalny.pl

Warto przeczytać również:

Melanie Phillips, „Londonistan”, recenzja

gk — Tue, 13 Jul 2010 06:06:00 +0000

Cztery lata po brytyjskiej premierze ukazała się w Polsce, nakładem wydawnictwa Sprawy Polityczne, książka, która wywołała w Anglii gorące dyskusje i równie gorące protesty. Mowa o „Londonistanie” Melanie Phillips – zaskakującym, momentami szokującym i niezwykle krytycznym spojrzeniu na brytyjskie realia społeczne, polityczne i kulturowe w XXI wieku.

Melanie Phillips to brytyjska dziennikarka, felietonistka „London’s Daily Mail”. W 1996 roku zdobyła nagrodę Orwella dla najlepszego dziennikarza. Po premierze „Londonistanu”, jak sama wspomina w jednym z wywiadów, przez media i polityków została uznana za ekstremistkę, z którą się nie rozmawia. To efekt zdecydowanych, by nie powiedzieć radykalnych poglądów, zaprezentowanych w książce. Już samo rozwinięcie tytułu – „Jak Wielka Brytania stworzyła państwo terroru” – musiało oburzyć brytyjskie elity. Ale prawdziwie obrazoburcza stała się główna teza książki.

Zdaniem Melanie Phillips, Wielka Brytania – wyłącznie z własnej winy i niejako na własne życzenie – w latach 90. stała się największym centrum islamskiego ekstremizmu poza światem islamskim. Z uwagi na określone rozwiązania prawne, ale przede wszystkim z uwagi na modele zachowań politycznych czy społecznych to właśnie Londyn stał się najbardziej gościnnym miastem dla terrorystów z całego świata. Zamachy bombowe, które wstrząsnęły miastem w 2005 roku, były de facto dziełem młodych obywatelami Wielkiej Brytanii, wyedukowanych w brytyjskich szkołach, „uwielbiających krykiet i pomagających niepełnosprawnym dzieciom”. Jak to możliwe, że stali się oni muzułmańskimi radykałami? W ocenie dziennikarki to przede wszystkim kwestia wewnętrznej słabości państwa i społeczeństwa, słabości, która stale się pogłębia. Tak powstał tytułowy Londonistan – miasto coraz bardziej zdominowane przez społeczność muzułmańską, przyciągające coraz więcej islamskich ekstremistów. Wartości Zachodu nie wytrzymały tej konfrontacji i coraz wyraźniej zanikają, ustępując – w imię politycznej poprawności – coraz ostrzejszym wymaganiom i żądaniom radykałów.

„Londonistan” to lektura, która na pewno nie pozostawia czytelnika obojętnym. Momentami szokuje, bywa, że irytuje ostrością sformułowań, ale logika argumentacji Melanie Philips jest ciężka do podważenia. Choć książka dotyczy problemów Wielkiej Brytanii i jest mocno osadzona w brytyjskich realiach społeczno-politycznych, to najważniejsze pytania, jakie stawia autorka, są ponadpaństwowe. Kluczowym bowiem zagadnieniem, którym zajmuje się Melanie Philips, są granice hiperpoprawności politycznej. A to kwestia aktualna w całej Europie. W którym momencie ideał społeczeństwa otwartego zaczyna być dla tego społeczeństwa destrukcyjny? Czy patriotyzm i poczucie narodowej odrębności mogą być lekarstwem czy wręcz przeciwnie – prowadzą do nacjonalizmu? Czy rzeczywiście tak zwane „dojrzałe demokracje” są wewnętrznie słabe, podatne na niszczące działanie fundamentalistów? Z tymi pytaniami zostaje czytelnik po lekturze „Londonistanu”. Dziś trudno znaleźć na nie jednoznaczne odpowiedzi, ale zapewne już za kilka, kilkanaście lat przekonamy się, czy ostrzegawczy głos Melanie Phillips był proroczym. Miejmy nadzieję, że nie.

Dariusz Materek

Patronat nad wydaniem „Londonistanu” objął SalonKulturalny.pl

Warto przeczytać również:

The Black Keys, „Brothers”, recenzja

gk — Fri, 02 Jul 2010 06:15:16 +0000

Każdy, kto lubi bluesowo-rockowe klimaty z lat 70. ubiegłego stulecia, polubi również album The Black Keys zatytułowany „Brothers”.

The Black Keys to raptem dwóch muzyków, gitarzysta i wokalista Dan Auerbach oraz perkusista Patrick Carney. Dla wyjaśnienia dodajmy, że chociaż grają w starym stylu, nie są żadnymi bluesowymi dinozaurami, mają po trzydzieści lat. Miłość do bluesa wyssali z mlekiem matki, a mówiąc dokładniej – słuchając w dzieciństwie starych płyt winylowych. A słuchaczami musieli być uważnymi i pojętnymi, bo komponują i grają znakomicie.

Szósty studyjny album amerykańskiego duetu „Brothers” wyszedł w Stanach 18 maja i od razu trafił na trzecie miejsce zastawienia Billboard 200 z wynikiem 73 tysiące sprzedanych egzemplarzy. W Polsce płyta ukazuje się z ponadmiesięcznym opóźnieniem, najważniejsze, że w końcu jest.

To piętnaście kompozycji, z których tylko jedna nie jest dziełem spółki Auerbach-Carney. Spokojne, melodyjne utwory wywołują nie tylko nostalgię, przede wszystkim dają słuchaczom dużo satysfakcji. A „Unknown Brtoher” można słuchać bez końca. Nic dziwnego, że Robert Plant nie może się nachwalić The Black Keys.

Adam Topola

Warto przeczytać również:

Katarzyna T. Nowak, „Kasika Mowka”, recenzja

gk — Wed, 30 Jun 2010 06:04:39 +0000

Nowa książka Katarzyny T. Nowak „Kasika Mowka” (Wydawnictwo Literackie) liczy zaledwie 114 stron, ale więcej w niej treści niż w niejednym opasłym tomie prozy.

„Kasika Mowka” to książka o nietypowym, ale jakże częstym dzieciństwie, gdzie dziecko niby jest odrębną jednostką, ale nigdy nie stanie się silnym korzeniem, zawsze pozostanie tylko gałęzią, bo nawet mu nie pozwolono rosnąć obok. Odrębnie. Poza. Nie ma dla niego miejsca i z góry ustalono, że go nie będzie. Przestrzeń wokół, wraz z jego pierwszym krzykiem, się zaciska i reszta życia toczy się na wdechu. Tak jak życie tytułowej bohaterki Kasiki, gdzie wszystkie podarowane wraz z narodzinami drogi splatają się w jeden warkocz, który po latach jest tak zaciśnięty, że nie sposób go rozplątać.

Kasika Mowka sama siebie tak nazwała podpisując niespodziewanie nowym imieniem i nazwiskiem zeszyty pierwszoklasistki. Jako siedmiolatka powinna już być samodzielna, jednak jest zupełnie inaczej, co wynika nie tyle z jej lenistwa, co raczej z powstrzymywania się przed robieniem przykrości Babci, która jest jedyną opiekunką dziewczynki. To Babcia od lat obsługuje wnuczkę, podaje jej na tacy posiłki, myje ją, czesze, ubiera, sznuruje buty. Poleruje szklany klosz, pod który wsuwa w prezencie za rozwój intelektualny pachnący sernik i pióro w czarnym etui owinięte miękką szmatką. Ogranicza kontakty z rówieśnikami, pozwala porzucić szkołę, zastępując szkolne podręczniki własną biblioteczką wyposażoną w poezje T.S Eliota czy Yeatsa. Dumna jest z coraz wyższego muru, którym odgradza Kasikę od świata zewnętrznego. Bo po co on? Ten obcy świat, ten marazm raniący każdą wrażliwą duszę. Mają siebie, swoją miłość. Samolubną. Samowystarczalną. Tak wydaje się Babci… do czasu, kiedy zauważa, że wnuczka przestaje być wnuczką, a staje się potworem. Małym, genialnym potworem, nie umiejącym nic, poza słowami z książek.

Dziewczynka również popada w pewnym momencie w stan postępującej ambiwalencji. Dusi się w ciasnocie babcinego postrzegania życia, jej krótkowzroczności, której zasięg kończy się na podwórku. Naprzemiennie kocha i dręczy. Chce samodzielności i żąda usługiwania. Pragnie „onych”, ale się boi. Popycha i przytula. Kusi ją, by skrzywdzić, ale w chorej miłości człowiek tkwi jak w kaftanie bezpieczeństwa, bez możliwości ruchu i dosięgnięcia ofiary, zatem krzywdę najczęściej wyrządza samemu sobie. Co czyni też Kasika …

„Kasika Mowka” to historia o dążeniu do wolności, o próbie uwolnienia się z ramion, które zaciskając kruszą to co powinno się umacniać. O toksycznej miłości, którą ciało odchorowuje przez całe życie, a wewnętrzne szerokie blizny i ma się wrażenie wczoraj powstałe szramy bolą i nie pozwalają normalnie żyć. Czy się zasklepią? Raczej nie, bo przecież nosimy w sobie dziecko przez całe życie, na dzieciństwie budujemy dorosłość, a na starość wracamy do dzieciństwa.

Katarzyna T. Nowak zaintrygowała mnie szczerością swojej opowieści, bo jak się okazało sama była dzieckiem podobnym do Kasiki, jest to zatem książka wpisująca się w nurt powieści terapeutycznych, pomagających rozliczyć się z przeszłością, z trudnymi doświadczeniami i równocześnie ostrzegająca przed błędami wychowawczymi, jakich dopuszczamy się w imię miłości.

To bardzo dobra i ważna pozycja. Sprawia, że domy które mijamy stają się przezroczyste i wypatrujemy w nim Babci i Kasiki, a może Jadzi, Madzi, czy Stasia … Gorąco polecam. Ale może nie na plażę. Raczej do poduszki.

Mariola Sznapka

Karuzela kobiecego życia

Warto przeczytać również:

Giorgio Agamben, „Nagość”, recenzja

gk — Wed, 23 Jun 2010 06:06:34 +0000

Tytuł zbioru esejów wybitnego włoskiego filozofa Giorgio Agambena „Nagość” jest nieco mylący. Znajdziemy tu wprawdzie teksty poświęcone nagości, ale jest to nagość daleka od tej, jaką serwuje nam popkultura.

Giorgio Agamben (ur. 1942) jest profesorem na uniwersytecie w Wenecji, któremu rozgłos przyniosła książka „Homo sacer. Suwerenna władza i nagie życie”, a do współczesnej filozofii weszły ukute przez niego terminy zawarte właśnie w tym tytule, „homo sacer” (z łaciny ‘święty człowiek’ lub ‘przeklęty człowiek’) i „nagie życie”. Oba te pojęcia pojawiają się w wydanym przez W.A.B. zbiorze „Nagość”.

Nie ma co ukrywać, że teksty Agambena z „Nagości” są adresowane do czytelników, którzy cokolwiek liznęli filozofii. Trudno jednak wyobrazić sobie, by ci, którzy w większym lub mniejszym stopniu interesują się twórczością Franza Kafki, nie poznali eseju Agambena zatytułowanego „K.”, w którym filozof nie tylko wywodzi nazwisko Józefa K. od kalumnii, ale też na nowo i zaskakująco odczytuje „Proces” i „Zamek”, a jego argumenty są przekonujące. W fascynujący sposób pisze też o Wenecji jako mieście-widmie, ludzkiej tożsamości, bulimii, pokazuje nam, czym jest współczesność (i czym nie jest).

Erudycja Giorgia Agambena jest niepodważalna i jeśli uchodzi on za jednego z najważniejszych współczesnych filozofów, to „Nagością” tylko to potwierdził.

Grzegorz Kozera

Patronat nad polskim wydaniem „Nagości” objął SalonKulturalny.pl

Warto przeczytać również:

Marek Krajewski, „Erynie”, recenzja

gk — Tue, 22 Jun 2010 06:07:30 +0000

Poznany w „Głowie Minotaura” lwowski komisarz Edward Popielski wraca w nowym kryminale Marka Krajewskiego „Erynie”. I jest równie kontrowersyjną postacią jak bohater wcześniejszych powieści Krajewskiego Eberhard Mock.

Jeden z najpopularniejszych polskich autorów zmienił wydawcę – jego najnowszy kryminał ukazał się w wydawnictwie Znak (ostatnio publikował w W.A.B.), zmienił także miejsce akcji, przenosząc je z przedwojennego Wrocławia do przedwojennego Lwowa. Nie zmieniła się natomiast atmosfera powieści. Podobnie jak w cyklu o Breslau, także w „Eryniach” jest bardzo mroczna, a zbrodnia i okrucieństwo wydają się wszechobecne.

Jest maj 1939 roku. Mieszkańcy Lwowa jeszcze specjalnie nie czują zbliżającej się wojny, przerażeni są za to okrutnym zabójstwem małego chłopca. Podejrzenie pada na lwowskich Żydów, którzy rzekomo mieli dopuścić się mordu rytualnego. Wszyscy liczą, że sprawą zajmie się pięćdziesięcioletni komisarz Popielski, przez miejscowych przestępców nazywany Łyssym. Ten wdowiec, epileptyk, miłośnik seksu w trakcie jazdy pociągiem, a od kilkunastu miesięcy – co nie bez znaczenia – dziadek, nie pali się, by podjąć śledztwo. A gdy się w końcu zdecyduje, zawrze układ z żydowskim gangsterem, by szybciej schwytać zbrodniarza. Ten ostatni nie powiedział jednak ostatniego słowa.

Książki wrocławskiego pisarza rzadko kończą się happy endem, a nawet jeśli jest, to na pewno nie taki, jakiego oczekuje czytelnik. W „Eryniach” finał opowieści z 1939 roku rozgrywa się tuż po wojnie i współcześnie we Wrocławiu, z którego jak widać autor całkiem zrezygnować nie potrafi.

Marek Krajewski w „Eryniach” świetnie sportretował przedwojenny Lwów, z jego knajpami, baciarami i knajackim towarzystwem. Ilekroć jednak czytam kolejny kryminał Krajewskiego, zastanawiam się, gdzie są granice jego pisarskiej wyobraźni w wymyślaniu coraz to bardziej odrażających zbrodni. Odradzam lekturę rodzicom małych dzieci, a także osobom wrażliwym na opisy okrucieństwa i dewiacji. Zarazem przyznaję, że książka – mimo że intryga chwilami wydaje się naciągana, a niektóre fragmenty budzą obrzydzenie – wciąga i zaciekawia. Nie wiem, jak ten Krajewski to robi.

Grzegorz Kozera

Warto przeczytać również:

Don DeLillo, „Mao II”, recenzja

gk — Tue, 15 Jun 2010 06:14:49 +0000

Amerykański pisarz Don DeLillo przyzwyczaił czytelników, że jego proza jest najwyższej próby. W wydanej po raz pierwszy w Polsce powieści „Mao II” (Noir sur Blanc) także nie zawodzi wielbicieli swojej twórczości, z zastrzeżeniem, że nie jest to książka tak dobra, jak „Gracze”, „Spadając” czy „Performerka”.

Tytuł powieści został zaczerpnięty z obrazu Andy’ego Warhola, przedstawiającego pokolorowaną fotografię przewodniczącego Mao Tse-Tunga (właśnie trzy portrety Mao autorstwa Warhola można do końca wakacji oglądać w Muzeum Śląskim w Katowicach). Nie pierwszy raz DeLillo odwołuje się do sztuk plastycznych i wizualnych; w „Performerce” bohaterką jest kobieta uprawiająca body art, a inspiracją do „Point Omega”, książki, która w lutym br. wyszła w Stanach, była dla pisarza instalacja wideo, jaką zobaczył w Museum of Modern Art.

Twórczość Warhola polegała na seryjności i masowości. Don DeLillo w „Mao II” pokazuje, że seryjność i masowość ogarniają również współczesne społeczeństwa. Liczy się tłum, a jednostka, nawet tak wybitna jak bohater powieści pisarz Bill Gray, nie ma znaczenia. Gray jakby miał tego świadomość, dlatego od lat ukrywa się przed światem. Mimo że ceniony, jest tak samo anonimowy, jak jego sekretarz Scott, dziewczyna Scotta Karen czy fotografka Brita. A jeśli anonimowe jest życie, to śmierć również. Nieprzypadkowo autor serwuje nam obrazy z udziałem tłumów: ceremonię ślubną tysięcy wyznawców sekty Moona na stadionie bejsbolowym, pogrzeb ajatollaha Chomeiniego, masakrę na placu Tiananmen, tratowanie kibiców na stadionie Hillsborough.

Wizja świata zaprezentowana w „Mao II” jest ponura: wyznacznikiem indywidualności na Zachodzie są wózki z supermarketów, a na Bliskim Wschodzie kaptury, jakie noszą młodociani terroryści. DeLillo nie stawia znaku równości między społeczeństwem zachodnim a terrorystami, wskazuje jedynie na podobieństwa: to tłum, wszędzie, gdzie jest, dyktuje warunki, a pojedyncze głosy sprzeciwu giną w masie.

Powieść DeLillo wyszła po angielsku w 1991 roku, ale wnioski z niej płynące są niepokojąco aktualne i trafne. Także, a może przede wszystkim w odniesieniu do Polski ostatnich tygodni.

Grzegorz Kozera