Szwedzka Akademia uhonorowała Doris Lessing

Kobietom wieku wypominać nie wypada, ale w tym jednym przypadku można to zrobić bez posądzenia o niegrzeczność: Doris Lessing jest najstarszą pisarką uhonorowaną literacką Nagrodą Nobla. Kilkanaście dni po ogłoszeniu tegorocznego werdyktu Szwedzkiej Akademii Lessing ukończyła 88 lat. To zarazem jedenasta kobieta w gonie literackich noblistów.

Szwedzcy akademicy napisali w uzasadnieniu nagrody dla brytyjskiej pisarki, że „jej epicka proza jest wyrazem kobiecych doświadczeń. Przedstawia je z pewnym dystansem, sceptycyzmem, ale też z ogniem i siłą wizjonerską”. W dorobku Lessing jest czterdzieści książek, które zapewniły jej miano autorki komunistycznej, feministycznej i antykolonialnej. To wszystko prawda, lecz zarazem uproszczenie, bo jest też ona klasykiem współczesnej literatury brytyjskiej.

Doris Lessing, z domu May Taylor, urodziła się 22 października 1919 r. w Persji, czyli w dzisiejszym Iranie, ale już sześć lat później jej rodzina przeprowadziła się na farmę w Rodezji Południowej (obecnie Zimbabwe), gdzie Doris spędziła młode lata, co później opisała w autobiografii „Under My Skin” (Pod moją skórą). Do szkoły prowadzonej przez zakonnice chodziła tylko do 13. roku życia, potem jej uniwersytetami były książki przywożone z Londynu, przede wszystkim powieści Dickensa, Scotta, Kiplinga. Imała się różnych zajęć, była pomocą domową, telegrafistką, dziennikarką, stenografem. W 1939 r. wyszła za mąż za Franka Charlesa Wisdoma, któremu urodziła syna i córkę i z którym cztery lata później się rozwiodła. W 1945 poślubiła żydowskiego emigranta z Niemiec Gottfrieda Lessinga; z nim jednak także się rozstała i po rozwodzie zamieszkała 1949 r. w Londynie. Od 1952 do 1956 r. pisarka należała to Brytyjskiej Partii Komunistycznej, z której wystąpiła na znak protestu przeciwko zdławieniu rewolucji na Węgrzech.

Jej debiutancka powieść „The Grass in Singing” z 1950 roku miała posmak skandalu, opowiadała bowiem o romansie między żoną białego farmera i czarnym służącym. Książka była zarazem krytyką apartheidu, co sprawiło, że Lessing zakazano odwiedzać RPA i Rodezję. Afryce i segregacji rasowej poświęconych jest również pięć tomów cyklu „Children of Violence” z lat 1952-1965.

Za feministkę Doris Lessing została uznana, gdy w 1962 r. ukazała się jej powieść „The Golden Notbook” (Złoty notes), której główna bohaterka, pisarka wychowująca samotnie córkę w początkach XX wieku, opisuje swoje życie w pięciu notesach.

W Polsce ukazały się książki uchodzące za mniej ważne w twórczości Lessing, m. in. powiązane z sobą powieści „Piąte dziecko” i „Podróż Bena”, którego tytułowy bohater Ben jest odmieńcem. Brytyjka jest poza tym autorką powieści science-fiction, w tym „Mara and Dann”. Najnowsza książka Doris Lessing „The Cleft” została wydana w tym roku.

Doris Lessing do dzisiaj mieszka pod Londynem, a wiadomość o przyznaniu jej Nagrody Nobla (1,5 mln dol.) dotarła do niej, gdy robiła zakupy. Jak się wyraziła, dostała już wszystkie najważniejsze nagrody europejskie, ale ta ostatnia jest królewskim pokerem.

Co ciekawe i znamienne dla Szwedzkiej Akademii, Lessing wcale nie była wymieniana w gronie faworytów. Niemniej sam Umberto Eco ocenił, że był to wybór jak najbardziej trafny.

Grzegorz Kozera

Polskie wydania książek Lessing

• „Mrowisko” (1956)
• „Lato przed zmierzchem” (1976)
• „Pamiętnik przetrwania” (1990)
• „Piąte dziecko” (1992)
• „Podróż Bena” (2000)